اختصاص زمین در چابهار به افغانستان؛ جزئیات تصمیم جمهوری اسلامی برای رفع موانع ترانزیتی
سیاست · ۱۶ مهر ساعت ۲۳:۵۹ · خبرنگار اختصاصی دیار
جمهوری اسلامی از اختصاص بیش از ۱۱۰ هکتار زمین در بندر چابهار به افغانستان خبر داده است؛ تصمیمی که درباره ابعاد اقتصادی، حقوقی و امنیتی آن پرسش‌هایی مطرح شده است.
گزارش اختصاصی خبرگزاری دیار به قلم جلال جنتی
جمهوری اسلامی از اختصاص بیش از ۱۱۰ هکتار زمین در بندر چابهار به افغانستان برای توسعه فعالیت‌های تجاری و رفع موانع ترانزیتی خبر داده است؛ تصمیمی که اظهارات یک نماینده مجلس درباره آن، پرسش‌هایی درباره ابعاد اقتصادی، حقوقی و امنیتی این توافق ایجاد کرده است.
محسن زنگنه، نماینده تربت‌حیدریه و رئیس کمیسیون ویژه اصل ۴۴ مجلس، درباره این توافق گفته است که قرار است افغانستان در بندر چابهار و در محدوده منطقه آزاد، زمینی برای فعالیت‌های خود در اختیار داشته باشد.
زنگنه همچنین گفته است که طرف افغانستانی خواستار زمین بیشتری بوده، اما به دلیل محدودیت اراضی در چابهار، امکان اختصاص مساحت بیشتر در حال حاضر وجود ندارد.
اختصاص زمین در چابهار به افغانستان برای چیست؟
بر اساس اظهارات منتشرشده، هدف از این تصمیم، تسهیل فعالیت‌های تجاری و ترانزیتی افغانستان از مسیر بندر چابهار عنوان شده است.
چابهار به دلیل دسترسی مستقیم به دریای عمان، یکی از مسیرهای مهم ترانزیتی افغانستان به آب‌های آزاد محسوب می‌شود و جمهوری اسلامی در سال‌های گذشته تلاش کرده است نقش این بندر را در تجارت منطقه‌ای افزایش دهد.
با این حال، جزئیات کامل توافق، از جمله مدت واگذاری، نوع حق بهره‌برداری، حدود اختیارات طرف افغانستانی و تعهدات متقابل دو طرف، هنوز به‌صورت شفاف منتشر نشده است.
آیا تجارت با افغانستان نیازمند واگذاری زمین است؟
یکی از پرسش‌های اصلی درباره این تصمیم، تناسب میان حجم تجارت ایران و افغانستان و میزان امتیازی است که جمهوری اسلامی برای توسعه مسیر ترانزیتی در نظر گرفته است.
بر اساس آمارهای منتشرشده، حجم تجارت میان ایران و افغانستان در سال‌های اخیر در محدوده چند میلیارد دلار در سال بوده است. در همین حال، جمهوری اسلامی و مقام‌های افغانستان از برنامه‌هایی برای افزایش قابل توجه حجم تجارت دو کشور سخن گفته‌اند.
با وجود اهمیت توسعه تجارت منطقه‌ای، این پرسش مطرح است که آیا رفع موانع ترانزیتی افغانستان، الزاماً نیازمند اختصاص چنین حجم گسترده‌ای از اراضی در بندر چابهار است؟
نگرانی‌های امنیتی درباره چابهار
چابهار در استان سیستان‌وبلوچستان و در منطقه‌ای با اهمیت ژئوپلیتیکی و امنیتی بالا قرار دارد. این استان طی سال‌های گذشته با چالش‌های امنیتی مختلفی روبه‌رو بوده است.
در چنین شرایطی، افزایش فعالیت‌های اقتصادی و حضور افراد و مجموعه‌های مرتبط با افغانستان در بندر چابهار، نیازمند سازوکارهای شفاف برای نظارت و کنترل است.
یکی از نگرانی‌های مطرح‌شده این است که در صورت نبود نظارت کافی، افزایش فعالیت‌های تجاری و تردد در این منطقه می‌تواند مدیریت مسیرهای قاچاق، فعالیت شبکه‌های غیررسمی و سایر تهدیدهای امنیتی را پیچیده‌تر کند.
ابهام درباره ماهیت زمین اختصاص‌یافته
عبارت «یک سرزمین متعلق به خودش» که در اظهارات محسن زنگنه درباره توافق با طرف افغانستانی مطرح شده، از جمله بخش‌هایی است که نیاز به توضیح دقیق حقوقی دارد.
باید مشخص شود منظور از این عبارت، اجاره یا حق بهره‌برداری تجاری از زمین در منطقه آزاد چابهار است یا نوع دیگری از امتیاز حقوقی.
در یک کشور مستقل، اختصاص زمین به یک طرف خارجی به معنای انتقال حاکمیت بر آن منطقه نیست؛ با این حال، شفاف نبودن جزئیات توافق می‌تواند زمینه‌ساز ابهام و نگرانی عمومی درباره حدود اختیارات طرف خارجی شود.
منافع ایران در توافق چابهار چه خواهد بود؟
توسعه بندر چابهار و افزایش استفاده افغانستان از مسیرهای ترانزیتی ایران می‌تواند درآمد و منافع اقتصادی برای کشور ایجاد کند. اما هرگونه توافق در این زمینه باید با انتشار جزئیات قرارداد، مشخص بودن مدت بهره‌برداری، حدود دسترسی و اختیارات طرف خارجی و نحوه نظارت نهادهای ایرانی همراه باشد.
اکنون پرسش اصلی این است که توافق جمهوری اسلامی با افغانستان برای اختصاص زمین در چابهار دقیقاً چه حقوقی را به طرف افغانستانی می‌دهد و در مقابل، چه منافعی برای ایران ایجاد می‌کند؟
شفاف‌سازی متن توافق و جزئیات حقوقی آن می‌تواند پاسخ روشنی به این پرسش‌ها بدهد.